Budowa od zera — polityka i inżynieria
Decyzja o budowie portu w Gdyni wynikała z konieczności. Traktat wersalski przyznał Polsce dostęp do morza przez wąski korytarz, ale Gdańsk — jako Wolne Miasto — znajdował się poza polską suwerennością. Każde napięcie dyplomatyczne groziło blokadą polskiego handlu zagranicznego.
W 1921 roku Sejm RP uchwalił ustawę o budowie portu, a w 1923 roku ruszyły pierwsze roboty ziemne. Projektantem układu przestrzennego był inżynier Tadeusz Wenda, absolwent politechnik w Petersburgu i Charlottenburgu. Wenda zaproponował układ basenów portowych, który do dziś wyznacza strukturę portu — baseny ułożone prostopadle do linii brzegowej, z szerokim kanałem wejściowym od północy.
Tempo prac było niezwykłe. W 1926 roku port obsłużył pierwsze statki oceaniczne, a w 1930 roku wyprzedził Gdańsk pod względem przeładunków. W szczytowym momencie budowy pracowało tu jednocześnie kilka tysięcy robotników.
Miasto modernistyczne — architektura Gdyni
Miasto budowało się równolegle z portem. Liczba mieszkańców rosła z 1 200 w roku 1921 do ponad 120 000 w roku 1939 — jeden z najszybszych przyrostów demograficznych w ówczesnej Europie. Tak szybki wzrost wymagał masowego budownictwa, które realizowane było głównie w stylu modernistycznym.
Centrum Gdyni z lat 30. jest jednym z najlepiej zachowanych zespołów architektury modernistycznej w Polsce. Kamienice przy ulicach Świętojańskiej, Skwer Kościuszki i Śródmieścia prezentują cechy charakterystyczne dla stylu: płaskie dachy, horyzontalne pasy okien, loggie i balkony bez ornamentyki, elewacje z tynku w odcieniach kremowym lub białym. Budynki PKO, Dworzec Morski czy Poczta Główna to przykłady modernizmu o klasycyzujących proporcjach.
W 2015 roku Gdynia, wraz z Sopotem i Gdańskiem, złożyła wniosek o wpisanie modernistycznej zabudowy na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Postępowanie jest nadal w toku.
Gdynia w czasie II wojny światowej
We wrześniu 1939 roku Gdynia poddała się dopiero po kilkudniowych walkach obronnych. Niemcy przemianowali miasto na Gotenhafen i zamienili port w główną bazę Kriegsmarine na Bałtyku. Stamtąd wypłynął w swój pierwszy i jedyny rejs pancernik Bismarck. Po wojnie, w 1945 roku, wycofujące się wojska niemieckie zniszczyły znaczną część infrastruktury portowej, jednak odbudowa przebiegła sprawnie i port wrócił do funkcjonowania w ciągu kilku lat.
Gdynia dziś — port kontenerowy i przemysł
Współcześnie Port Gdynia specjalizuje się w przeładunkach kontenerowych, ro-ro (statki transportujące pojazdy), zbożu i nawozach. Terminal BCT (Baltic Container Terminal) obsługuje rocznie ponad 900 tysięcy TEU, a terminal Bałtycki Terminal Zbożowy przetwarza setki tysięcy ton ziarna rocznie.
Miasto stopniowo przekształca tereny postindustrialne przy basenie Prezydenta w tzw. Waterfront — dzielnicę mieszaną z biurami, restauracjami i przestrzenią publiczną nad wodą. Projekt nawiązuje do podobnych przekształceń doków w Hamburgu, Barcelonie czy Liverpoolu.
Gdynia w liczbach
- Rok uzyskania praw miejskich: 1926
- Ludność w 1921: ok. 1 200 mieszkańców
- Ludność w 1939: ok. 120 000 mieszkańców
- Liczba budynków modernistycznych: ponad 1 000
- Przeładunki roczne (2023): ok. 25 mln ton
- Powierzchnia portu: ok. 550 ha